Lezing Antwerpen "Smaak & Wansmaak"

Kunst en kitsch
Multatuli en Johnny Hoes
Appels en peren
Smaak en wansmaak
Hoe laten deze zich met elkaar vergelijken?

Goeiemiddag allemaal.
Als tweede spreker wil ik vanmiddag een accent leggen op de relatie tussen smaak en wansmaak en muziek, En wel smartlappen in het bijzonder. Allereerst dank organisatie voor de uitnodiging: met mijn lezing kan ik in Nederland intussen nergens meer terecht, de relevantie tussen smartlappen en de vraag of deze al dan niet in een van de categorieën smaak danwel wansmaak valt, is daar reeds lang geleden beslecht.

Toch blijft de kwestie reuze interessant en onverminderd actueel. Al is het alleen maar vanwege het gegeven dat veel van jullie leeftijdgenoten stiekem en ongetwijfeld met enige regelmaat luisteren naar liedjes van André Hazes, Johnny Jordaan of Jan Smit. Het Nederlandstalige Lied beleeft momenteel hoogtij dagen en een van de categorieen daarvan, de smartlap in het bijzonder. In koren, in smartlappencafé’s, op de radio en de beeldbuis. Was het pakweg 20 jaar geleden nog maatschappelijk incorrect om in je familie- en vriendenkring te melden dat je de nieuwste Hazes-cd had aangeschaft, tegenwoordig is het cult en word je vreemd aangekeken als-ie niet in je cd-collectie voorkomt. De vrije val van de smartlap, wat is er aan de hand?

Zonder een hartstochtelijk pleidooi te willen houden voor het bestaansrecht van smartlap als toegankelijk muziekgenre, wil ik toch een aantal opvallende aspekten hieruit oplichten.
Toen ik vijf jaar geleden door een smartlappenkoor werd gevraagd als dirigent, voelde ik me in eerste instantie bepaald niet serieus genomen. Hoe kon ik ooit nog als rockmuzikant mijn vrienden van vroeger onder ogen komen? Ik had immers nooit met smartlappen te maken gehad. Deze liedjes -zo was mijn vaste overtuiging tot dan toe- hadden nauwelijks meer diepgang dan de platbodems van de bloemkooltuinders van weleer, waren vlakker dan het Hollandse landschap oogt en klonken goedkoper dan de eieren die bij mij aan huis bezorgd worden. Kortom, het soort lied dat in mijn cd-collectie en denksysteem niet voorkwam. Maar ik zat er goed naast, zo leerde ik al snel.

Vooroordelen? Jazeker. Maar gaandeweg heb ik geleerd dat niets is wat het lijkt te zijn. Een lied dat ogenschijnlijk zo plat is en klinkt als een pannenkoek, of een Brusselse Crêpe zo je wilt, heeft een aantal diepere lagen die je in eerste instantie gauw zullen ontgaan. En dat heeft van alles te maken met een sfeer waar je in moet willen kruipen en dat is precies wat ik wekelijks voor mijn ogen zie gebeuren.

Ik sta voor een van de vele honderden smartlappenkoren die Nederland rijk is. Het podium bij uitstek om je te verdiepen in de wondere wereld van de smartlap. En niet in de laatste plaats vanwege brede sociale gelaagdheid van deze groepen. Terwijl op de linkerflank een huisvrouw met een arrondissementsadvocate het leed van de stervende soldaat bezingt, staan rechts een KLM piloot, een congierge en een docent er een tweede stem bij te kwelen en de kans is niet gering dat ergens in het midden de mislukte zanger van een gemiddeld bruilofstduo zijn muzikaal gelijk alsnog probeert te behalen. Een bont gezelschap zoals je dat bij elk koor dat zich met dit genre bezighoudt kunt aantreffen.
Hoe kan het zijn dat mensen uit deze uiteenlopende disciplines, die elkaar in het dagelijkse leven zoveel mogelijk proberen te ontwijken, elkaar vinden in smartlappen? Het antwoord is even logisch als simpel. Het gaat om een goudeerlijke emotie die een gemeenschappelijke snaar raakt die voor iedereen heel herkenbaar is.

Dan is het niet vreemd dat tijdens het zingen van een roerend liedje een van de zangers volloopt met tranen en even wegloopt. Smartlappen als therapie? Let wel: in deze liedjes worden steevast de schaduwkanten van het leven bezongen, maar de uitstraling van de zangers en zangeressen doet anders vermoeden. Een glimlach en een traan, een snik in de stem en een bewegend lichaam: lichaamstaal verraadt veel. Als je er helemaal voor gaat, er helemaal inkruipt, zijn smartlappen vaak niets anders dan een spiegel van je eigen leven, een parodie zo je wilt. En als je daarvoor open staat, begeef je je ineens midden in het leven van de Nederlandse Blues. Wat kan er nóg meer dichterbij komen? Beoefenaars van de smartlappenkunst hebben het door.

Nederlanders zijn dus collectief aan het zingen geslagen. Het taboe op de smartlap is nu definitief doorbroken en schaamteloos melden duizenden zangers en zangeressen zich bij een van de vele smartlappenkoren. Elke zichzelf respecterende gemeente en stad heeft intussen een of meerdere van deze smartlappenkoren en de wachtlijsten zijn vaak erg lang, soms ook voor mannen (wat andersoortige koren met lede ogen moeten aanzien).
En al deze koren hebben één ding gemeen: een uitstekende sfeer en gezelligheid. Het feit dat smartlappenkoren in het algemeen heel toegankelijk zijn (je hoeft namelijk geen conservatoriumzanger te zijn om een smartlap te kunnen zingen) betekent niet dat maar wat aangerommeld wordt. Integendeel. Als geen ander zijn juist deze koren in staat om de liedjes inclusief oprechte emoties als ware juweeltjes neer te zetten, niet zelden hun publiek met kippenvel achterlatend.

De drempelvrije smartlappenwereld. Want in een koor ben je artiest voor je het weet en je sociale komaf doet er bepaald niet toe. Tranen vloeien evengoed wel, en anders klinkt zeker die wereldberoemde Amsterdamse smartlappensnik in de stem.
Over de Amsterdamse Snik gesproken: de dood van levensliederenzanger André Hazes heeft in Noord Holland geleid tot de oprichting van het Hazeskoor, een groep mannen en vrouwen die met zijn allen de gouden erfenis van vriend André levend houden. Stel je eens voor: een repertoire met alleen maar Hazesliedjes. Overigens is sinds anderhalf jaar een smartlappenforum actief, een interactief digitaal buurthuis waar liefhebbers en beoefenaars van de smartlappenkunst, vaak mensen uit een van de koren, elkaar dagelijks ontmoeten en relevante zaken bespreken.

Wat is trouwens een smartlap? Laat ik dat eerst maar even verduidelijken. Bij voorkeur is dit een liedje in driekwarts maat (een walsje) dat met twee, hooguit drie akkoorden een eenvoudig melodietje neerzet. Liefst zo simpel mogelijk, om vooral geen energie te hoeven verspillen aan het moeten begrijpen van onnavolgbare complexe akkoordenschema’s. Bovenop dit kabbelend tapijtje komt dan een doeltreffende, maar pretentieloze tekst dat kort en bondig een stuk leed neerzet.

Pretentieloos…maar waar gaat zo’n liedje dan over? Ga er maar van uit dat thema’s met voldoende toegankelijk dramapotentieel altijd aan de beurt komen. Liefde en aanverwante zaken als kinderen, sociale armoede, een echtscheiding of de de dood zijn veruit favoriet. Maar natuurlijk is ook de ‘all time favorite’ de alcoholische drank populair. De zuipende moeder die door zoonlief uit de kroeg moet worden gesleept of de alcoholische vader die zijn echtelijke plichten niet meer kan nakomen… De derde belangrijke pijler is de zee en de scheepvaart. Wie kent het adembenemende lied Ketelbinkie niet, over dat jonge ventje dat voor het eerst naar zee gaat met een heus schip, maar door zijn moeder nooit meer teruggezien wordt. Tragiek van de bovenste plank.

Maar er worden keuzes gemaakt, sommige onderwerpen zullen het nooit als smartlappen thema halen. Denk aan pedofielie en incest. Zo zal het droeve verhaal van een van de overlevende slachtoffers van Marc Dutroux nooit een smartlap worden, maar waarschijnlijk wél ooit door zangers van het kaliber Stef Bos op prachtige wijze op cd worden gezet.
Een taboe is een taboe, zelfs in Nederland en daar praten we niet graag over, laat staan dat we erover willen zingen. En politiek geladen onderwerpen laten schrijvers van smartlappen ook graag over aan cabaretiers.

Wat wél weer een nominant is voor een smartlap is het intussen wereldberoemde musje dat deze week in Nederland eigenhandig en heel dapper het werereldrecord dominostenen omver vliegen wilde verbeteren. Het bleef slechts bij een poging want het diertje werd helaas afgeschoten door de nauwelijks geamuseerde organisatie van het festijn. Overigens is van deze tragiek al een smartlap gemaakt, zo snel gaat dat. Klein leed dat heel gemakkelijk tot iets heel groots wordt gemaakt.

Daar gaat het dus allemaal om. Een smartlap is een volledig “open source” die de zanger of de toehoorder alle ruimte geeft om met het liedje aan de haal te gaan, om mee te deinen op het ritme van het bezongen verdriet. Het feest der herkenning, want we maken het allemaal mee. Een lied dus met grote gevoelens en vooral met simpele bewoordingen. Is het niet in je familie, dan wel bij de buurman verderop in de straat wiens vrouw op tragische wijze aan haar einde kwam. Want smartlappen en levensliedjes belichten immers de droeve kant van het leven. Dáár gaat het om en dat gevoel moet beleefd worden. De zonnige levenskanten worden immers door cabaretiers wel uitgelicht.

In een smartlap wordt pure leed beschreven waarin bij voorkeur minstens 1 dode in te betreuren, of anders zeker op korte termijn te verwachten valt. Dát is een smartlap. En geef toe: dát is pure drama. Als voorbeeld haal ik altijd graag het onvolprezen drama “Manuela” van Jacques Herb aan. In dit dieptrieste lied vindt de bijrijder van de hoofdrolspeler in het lied een onfortuinlijk einde als de man zijn auto met 120 km./uur tegen een kastanjeboom parkeert. Die bijrijder is helaas zijn liefje en terwijl hij het hem aangedane onrecht aanschouwt, schrijft hij zijn liedje haastig op. En dát in een tijd dat het gedrocht emotie-tv nog uitgevonden moest worden.

Ik citeer even:

Ik raakte zo verward
en reed opeens te hard,
ze lachte nog naar mij
maar toen was het voorbij.

Een auto kwam eraan,
het is zo snel gegaan.
Wat heb ik door mijn schuld haar aangedaan>